مىشوند « ( * ( وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ ) * ) . و مىگويند : خداوندا اينها پرستش ما نمىكردند بلكه هواى نفس خويش را در حقيقت مىپرستيدند . اين شهادت و گواهى يا به زبان حال است كه هر كس به بتها بنگرد با گوش هوش اين سخن را از آنان مىشنود ، و يا اينكه همان خداوندى كه در آن روز اعضاء و جوارح و پوست تن انسان را به سخن در مىآورد به آنها فرمان سخن گفتن مىدهد ، تا شهادت دهند كه اين بت پرستان منحرف اوهام و شهوات خود را در حقيقت پرستش مىكرده‌اند . اين آيه شبيه چيزى است كه در آيه 28 سوره يونس آمده است ، آنجا كه مىفرمايد : وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ « به خاطر بياوريد روزى را كه همه آنها را جمع مىكنيم سپس به مشركان مىگوئيم شما و معبودهايتان در جاى خود باشيد ( تا به حسابتان رسيدگى شود ) سپس آنها را از هم جدا مىكنيم ( تا از هر يك جداگانه سؤال شود ) در اينجا معبودهايشان به آنها مىگويند : شما هرگز ما را عبادت نمىكرديد » ؟ ! جمعى از مفسران احتمال داده‌اند كه اين تعبيرات در مورد معبودهايى همچون فرشتگان و حضرت مسيح ع باشد ، چرا كه سخن گفتن روز قيامت تنها از آنها ساخته است و جمله « * ( إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا ) * دعائكم » اشاره به اين است كه آنها آن چنان به خود مشغولند كه اگر آنها را بخوانيد سخنان شما را نمىشنوند ( 1 ) . ولى با توجه به وسعت مفهوم * ( وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِه ) * ظاهر اين است كه

--> ( 1 ) اين احتمال در تفسير « مجمع البيان » و تفسير « آلوسى » و « قرطبى » آمده است .